Steun ons en help Nederland vooruit

donderdag 18 juni 2015

Kunst als houvast

‘Kunst als houvast’

Cultuur lezing Buitenwerk, Kunst en Levenskunst

 

Joris Bakker – 13 juni 2015 te Dronten

De Pleintest

Er zijn mensen die de onbedwingbare behoefte hebben om iets geks te doen als ze in gezelschap zijn. Die gaan bijvoorbeeld hard schreeuwen terwijl er niets aan de hand is.
Zoals de Damschreeuwer.
Interessanter dan het geschreeuw is deze vraag: hoe lang kan je op een openbare plek allerlei kreten slaken en de gevestigde orde uitdagen voordat je wordt ingerekend?
Dat wordt wel de zogenaamde Town Square Test genoemd. De Pleintest.
De Fuck de Koning Test zou je het in ons land ook kunnen noemen.
Natan Sharansky, voormalig dissident in de Sovjet Unie en nu Israëlisch staatsburger, is er de bedenker van.
Hij ziet het als een maatstaf voor de mate van openheid en tolerantie van een samenleving.
Hoe krampachtiger het regime, hoe sneller het schreeuwen leidt tot de gevangenis.
De veiligheidsdeskundige Beatrice de Graaf haalde laatst in de NRC de Pleintest aan.
Om in het verlengde daarvan de vraag op te werpen of je ook een Kunsttest kan ontwikkelen.

De Kunsttest

Hoe gaat een samenleving om met haar kunstenaars en kunstschatten: dat is een maatstaf voor de staat van de democratie in de samenleving.
Naarmate er minder repressieve en totalitaire gelijkschakeling is en naarmate de intrinsieke waarde van kunst méér wordt gewaardeerd en er meer ruimte is om die te ontwikkelen,zal de democratie score hoger uitslaan.
Vanuit haar expertise als veiligheidsdeskundige een minder verrassende invalshoek dan je op het eerste gezicht zou denken.
Want je ziet vooral in het buitenland staaltjes van repressie.
Zie de reactie op het optreden van de popgroep Pussy Riot in de ‘Jezus de Verlosserkerk’ in Moskou.
De meiden werden meteen de Goelag ingestuurd.
Het verblijf aldaar was gelukkig slechts tijdelijk, maar past niettemin in een Russische traditie.
Berucht waren de nachtelijke telefoontjes van Stalin.
In een biografie van de componist Sostakovitsch wordt de volgende scene beschreven.
De telefoon gaat, een klik – wat betekent dat het gesprek wordt geregistreerd – gevolgd door een lange stilte.
En dan ….de zware stem met het Georgische accent van Josif Vissarionovitch Djoegashvili, ook wel bekend als vadertje Stalin.
De compositie die deze avond ten gehore was gebracht was hem niet bevallen…
En als Stalin er wel van had genoten?
Ook dan kon de paniek toeslaan.
Sostakovitsch beschrijft een avond waarop Stalin met genoegen had geluisterd naar de muziek op de radio.
Hij wilde graag de langspeelplaat in huis hebben.
Een medewerker belde naar het radiostation om het vinyl te bestellen.
Maar wat was het geval?
Het was een live optreden dat de radio had uitgezonden.
Er was geen LP!
Maar om dat nu zo te zeggen…
Daarmee bewerend dat de onfeilbare zich had vergist..
Nee, dat was geen optie.
Dus werden de orkestleden weer bijeengetrommeld.
Om het hetzelfde stuk nóg een keer te spelen en om dan meteen de LP op te nemen.
Echter: de ene na de andere dirigent bezweek van de zenuwen.
Uiteindelijk werd een dirigent ingevlogen die in het ongewisse werd gehouden over het waarom van deze nachtelijke activiteit.
Tegen de ochtend kon de LP bij het Kremlin worden bezorgd.
Stalin had niet alleen belangstelling voor muziek, maar ook voor toneel en ballet.
De schrijver Boelgakov en de dichter Mandelstam ontvingen dus ook zulke telefoontjes.
Stalin ontkende dus niet de waarde van kunst, maar gebruikte het als instrument van propaganda.
Wie daar niet aan mee wilde doen, verdween voor altijd in de Goelag.
Het zijn natuurlijk extreme voorbeelden.
Waarom ik ze toch noem?
Omdat ze om twee redenen ons van dienst kunnen zijn.:

  1. Om scherp en waakzaam te blijven als vrijheden worden beknot.
  2. Om beperkingen van culturele vrijheden in het juiste perspectief zijn; niet elke subsidiekorting is een ‘bewijs van repressie’ of een ‘gebrek aan beschaving’.

Nederland

Terug naar Nederland.

Op de Pleintest scoren wij ongetwijfeld (nog) hoog.
De zaak tegen de man die seksueel getinte dingen riep over de koning, is al geseponeerd.
En dat het duo Opstelten en Teeven is afgetreden, komt ook goed uit.
Hun grote woorden over ‘zero tolerance’ en ‘law and order’ zijn al weer vervlogen.
En gelukkig hebben we ook de rechtspraak nog, de advocatuur en de Raad van Europa; het Hof voor de Rechten van de Mens.
En…on top of that: de Eerste Kamer!
Even serieus: de rechtstaat is een broos bouwwerk.
Het duurt lang voordat het is opgebouwd, maar het kán in korte tijd worden afgebroken.
Zover is het gelukkig niet.
De Kunsttest dan?
Er is geen officiële ranking, dus ik mag er zelf een slag naar slaan.
Wel zo gemakkelijk!
Tijdens het bewind van Staatssecretaris Halbe Zijlstra in het Kabinet Rutte I
– u weet nog wel: de regering die aan de leiband van de PVV liep – scoorde ons land m.i. laag.
Toegegeven: een bezuiniging op de sector en een verhoging van de eigen inkomstennorm kun je niet meteen als ‘democratisch bedenkelijk’ bestempelen.
De economische crisis was manifest, iedereen moest de broekriem aanhalen en soms is opschudden zo gek nog niet.
Maar er was méér aan de hand dan bezuinigen en marktwerking.
Halbe Zijlstra boorde doelbewust een populistisch sentiment aan.
Een sentiment dat niet toevallig in dezelfde beweging meeging als de ‘law and order’- politiek van het duo Opstelten en Teeven.
‘We zullen de elite eens een lesje leren.’ Dat was de sfeer.
‘De Linkse Kerk en andere vrijdenkers moeten eens even hun plaats worden gewezen.’
Met het Kabinet Rutte II zijn we in politiek rustiger vaarwater aanbeland.
Dat idee van ‘een lesje leren’ is gelukkig niet zo aangeslagen bij het electoraat.
De laatste brief van Minister Bussemaker is goed van toon, een aantal zaken wordt rechtgezet en met name voor de kunst en cultuur educatie ziet het er zonniger uit.

De Thema Afdeling Kunst en Cultuur van D66 heeft onlangs ook een nota uitgebracht.
We wil weten wat voor discussies binnen onze geledingen gevoerd worden, moet die zeker eens lezen. Ik zal er straks nog uit citeren.

Ja, via zulke thema afdelingen organiseren we onszelf en doen we inspiratie op.
Voor praktische politieke keuzes, voor verkiezingsprogramma’s en de keuzes die onze wethouders en gemeenteraadsleden moeten maken.
Het is in zulke kleine clubjes van de inmiddels grote club D66 waarin ik me altijd thuis voel.
Het zijn dan ook nog eens de clubjes die met kunst en cultuur bezig zijn, die het meest veerkrachtig zijn.
Dat is althans mijn ervaring.
In 2005 werd ik gevraagd om (weer) politiek actief te worden en het verkiezingsprogramma te schrijven voor de Tweede Kamerverkiezingen 2007.
D66 stond er erg slecht voor.
Waar te beginnen? Onze infrastructuur was niet best.
Er was echter één lichtpuntje: de D66 werkgroep Kunst en Cultuur in Amsterdam.
Die was immuun gebleken voor het negativisme, de moedeloosheid en de electorale tegenslagen van die jaren. ‘
Met de harde kern daarvan kwamen wij bijeen en we namen een aantal initiatieven.
We kregen een hernieuwd geloof dat het wèl kan.
Dat een authentiek sociaal-liberaal verhaal dat de moeite waard is.
Ja, een heuse bron van vernieuwing, inspiratie en creativiteit.
U weet vast wel hoe moeilijk het is om met vrijwilligers, en met te weinig financiële middelen, iets tot stand te brengen.
Maar als je er in gelooft, dan lukt dat!
Na het applaus kan je weer verder.
Dat is in de politiek niet anders.
Wat in het klein geldt, geldt ook in het groot.
Kunst en cultuur zijn voor de hele samenleving van belang.
Ja, voor elk individu van grote betekenis.
Hoe zou hij anders zijn zoektocht naar de invulling van het goede leven kunnen volbrengen?

Van meer hiërarchisch naar meer gelijkwaardig.

In de traditionele, christelijk georganiseerde wereld, werden structuur en wetten als een gegeven opgevat.
Zij leken voor altijd leken vast te liggen.
Vandaag maken we de overgang mee naar een dynamische moderne samenleving.
Een samenleving waarin individuen zelf de inrichting bepalen op basis van onderlinge afspraken, waarden en normen.
Een overgang dus, van meer hiërarchisch naar meer gelijkwaardig.
En dat valt nog niet mee….
Breng vrijheid, gelijkheid en broederschap voor jezelf maar eens consequent in praktijk!
Wat houdt persoonlijke zelfontplooiing allemaal in?
Dat vraagt in elk geval om zelfkennis, om morele antennes, om het ontwikkelen van stijl en smaak!
Men spreekt ook wel over ‘Bildung’: een persoonlijke opdracht die we weliswaar samen met anderen volbrengen, maar die toch bij onszelf start.
Kunst en cultuur zijn hierin onmisbaar.
Ja, die zijn vandaag van nog veel wezenlijker belang dan in de traditionele wereld.

Vrijheid en Zelfontplooiing

Ik ga nog even een spade dieper in deze gedachtegang, als dat van U mag.
Vrijheid heeft twee kanten.
Wie zich ontworstelt aan traditionele verbanden als de stam, de familie, de kerk et cetera is vrij van.
Maar is hij dan ook al vrij tot het opbouwen van zijn eigen leven?
Krijgt hij daar de kans voor?
Het ‘worst case scenario’ is die waarin de oude zekerheden van stam, familie, kerk, staat etc. verloren gaan, terwijl daar geen nieuwe mogelijkheden voor terugkomen.
Stelt u het zich maar eens voor.
Je kunt nergens meer op terugvallen, maar je kunt ook niets beginnen.
Je hebt geen baan waarin je kunt doorgroeien en je kunt ook geen opleiding of studie starten. Zelfontplooiing? Bildung? Nee, daar is dan allemaal geen sprake van
Dan wordt de onzekerheid je gauw te veel.
Dan wordt vrijheid iets wat even gemakkelijk weer ingeruild wordt.
Zoiets zie je vandaag in het Rusland van Poetin gebeuren, maar ook wel in reacties op de Arabische Lente.
De nostalgie naar de DDR of Stalin rangschik ik daar ook onder, evenals het jihadisme van IS of het evangelisch fundamentalisme in de Verenigde Staten; de drijvende kracht achter de Tea Party.

Kunst als houvast

Uitgangspunt van de moderniteit, van de Verlichting, is dan ook: maak je los van beknellende verbanden, maar creëer όόk de ruimte voor iets nieuws.
De Verlichting leverde ons de rede als leidend idee.
En vanuit de rede volgt dat ieder mens keuzes moet kunnen maken uit eigen overwegingen.
Er zijn tal van filosofen die later de problematische kant van de moderniteit bespraken; zoals Burke, Nietzsche en Sartre.
Allemaal zeggen ze dat het toch wel erg lastig is om je eigen lot in handen te nemen.
En dat is ook zo.
Maar bij alle onzekerheden bieden kunst en cultuur het nodige houvast.
Zij dragen immers bij aan de ontplooiing van ieder individu, aan de Bildung en de levenskunst van een ieder van ons.
Bovendien dragen zij bij aan een open, democratische en pluriforme samenleving;
En aan actuele maatschappelijke thema’s, zoals aan onze economie en werkgelegenheid.
Ja, in een samenleving waarin kunst en cultuur floreren, krijgen de mensen alle ruimte voor zelfontplooiing en Bildung, waardoor zij hun eigen weg kunnen vinden en de zekerheden kunnen trotseren.
Vandaar dat kunst belangrijker is dan ooit!
Vandaar ook dat we zo hoog mogelijk moeten scoren op de Kunsttest!
En weet u wat nu het goede nieuws is?
De hoogte van de score wordt vooral door u bepaald.
Niet door politici.
Ik zie in de politiek veel capabele hardwerkende mensen, veel inzet, soms hele levens die in het teken staan van de publieke zaak.
Maar ook ijdelheid, hoogmoed, persoonlijke teleurstellingen.
“Why does it always end in tears?” is de titel van een boek van Jeremy Paxman van de BBC over politici.
Maar u huilt niet.
U bent begenadigd en bevoorrecht.
U signaleert veranderingen eerder dan anderen, als u er al niet zelf de veroorzaker van bent.
En u beschikt over iets dat in de politiek zo node wordt gemist: de verbeelding.

Deel het met ons, doe mee, denk mee, participeer en activeer!
Ik roep u op: breng de verbeelding weer aan de macht!

Bij voorbaat dank!

 

Joris Backer